Deepfakes als auteursrechtinbreuk? Europese Commissie fluit Deense AI-wet terug

Denemarken werkt, als eerste in Europa, aan een wijziging van zijn Auteurswet om burgers en uitvoerende kunstenaars beter te beschermen tegen AI-gegenereerde deepfakes. Het wetsvoorstel introduceert een verbodsrecht voor natuurlijke personen tegen het online beschikbaar stellen van realistische digitale imitaties van persoonlijke kenmerken en uitvoeringen, zoals stem, uiterlijk of bewegingen. Hiermee poogt Denemarken de opkomst van ongewenste deepfakes te bestrijden via het intellectueel eigendomsrecht. In een recente reactie heeft de Europese Commissie forse kanttekeningen geplaatst bij deze benadering, die ook relevant zijn voor het vergelijkbare wetgevingsinitiatief in Nederland.

De Deense route: bescherming tegen digitale imitatie via auteursrecht

Het Deense wetsvoorstel introduceert twee nieuwe beschermingsmechanismen in de Auteurswet.

Ten eerste wordt een nieuw naburig recht voorgesteld voor uitvoerende kunstenaars en artiesten, dat hen in staat stelt om het online beschikbaar stellen van realistische digitaal gegenereerde imitaties van hun uitvoeringen te verbieden (Section 65a).Ten tweede voorziet het voorstel in een algemene bescherming voor natuurlijke personen tegen het online verspreiden van realistische digitale imitaties van hun persoonlijke kenmerken, ongeacht of zij als performer of kunstenaar kwalificeren (Section 73a).

Beide bepalingen maken uitdrukkelijk gebruik van Europese auteursrechtelijke begrippen zoals “making available to the public”, om handhaving tegen deepfakes mogelijk te maken binnen bestaande wettelijke regimes.

De kritische reactie van de Europese Commissie

De Europese Commissie onderschrijft het legitieme doel dat Denemarken met het wetsvoorstel nastreeft en deelt de zorgen rond digitale imitatie, maar plaatst kritische kanttekeningen bij de gekozen aanpak. Deze worden hieronder afzonderlijk besproken.

Digitale imitatie als nieuw IE-object?

De voorgestelde bescherming richt zich op digitale imitaties van persoonlijke kenmerken, zoals stem, bewegingen of uiterlijk, maar dergelijke kenmerken kwalificeren niet als een “werk” of ander beschermd object in de zin van het EU-auteursrecht. De begrippen “communication” en “making available to the public” zijn ontwikkeld met betrekking tot werken en andere beschermde prestaties; niet met betrekking tot imitaties van natuurlijke personen. Volgens de Commissie staat een dergelijke uitbreiding op gespannen voet met de onderliggende ratio van het auteursrecht, dat primair beoogt creativiteit en innovatie te stimuleren.

Overlap met geharmoniseerde rechten

De Commissie wijst erop dat de reproductie- en openbaarmakingsrechten van uitvoerende kunstenaars reeds volledig zijn geharmoniseerd onder de InfoSoc-richtlijn (2001/29) en Richtlijn 2006/115. Deze begrippen vormen autonome EU-rechtelijke concepten, waarvan de reikwijdte niet door lidstaten mag worden uitgebreid. Dit is door het Europese Hof van Justitie bevestigd (zie de verwijzingen in het document). Tegelijkertijd laat overweging 16 van Richtlijn 2006/115 ruimte voor lidstaten om uitvoerende kunstenaars aanvullende bescherming te bieden, wat Denemarken met het voorgestelde recht beoogt te doen.

Het Deense wetsvoorstel beschouwt digitale imitatie van uitvoeringen als een vorm van gemanipuleerde reproductie. Dit botst mogelijk met de geharmoniseerde reikwijdte van de exclusieve rechten van uitvoerende kunstenaars. De definitie die de Deense overheid aan gemanipuleerde reproducties geeft is onvolledig: waar ligt precies de scheidslijn tussen een reguliere (geharmoniseerde) reproductie en een gemanipuleerde reproductie? Die afbakening is relevant, mede gezien de autonome uitleg die het Hof aan beschermde objecten binnen het EU-auteursrecht geeft. Hoewel het ‘performance’-begrip nog niet door het Hof is uitgelegd als autonoom EU-begrip, acht de Commissie het aannemelijk dat dit in de toekomst wel zal gaan gebeuren. Dit kan op zijn beurt gevolgen hebben voor de invulling van het reproductiebegrip. Neem ter illustratie het al geharmoniseerde voorbeeld van de geluidsopname: in het Pelham-arrest oordeelde het Hof dat uit beschermde opnamen afkomstige samples in gewijzigde vorm geen bescherming genieten indien zij niet langer voor het oor herkenbaar zijn.

Tot slot benadrukt de Commissie dat de aan uitvoerende kunstenaars toegekende rechten zijn onderworpen aan de limitatieve lijst wettelijke beperkingen. De exclusieve rechten moeten altijd worden afgewogen tegen de rechten en belangen van derden, zoals de vrijheid van meningsuiting, die ook door het Unierecht worden behartigd.

De (onterechte) koppeling met artikel 17 DSM

Het wetsvoorstel voorziet erin dat de nieuwe rechten onder Section 65a binnen het bereik van Section 52c van de Deense Auteurswet vallen, die artikel 17 DSM implementeert. Kort gezegd regelt artikel 17 DSM dat aanbieders van online platforms in beginsel direct aansprakelijk zijn voor eventuele inbreukmakende content die gebruikers plaatsen. Aansprakelijkheid kan enkel worden voorkomen door (i) voorafgaande toestemming van rechthebbenden te verkrijgen of (ii) inbreukmakende content geheel van het platform te weren (voor zover rechthebbenden voldoende verstrekken over de werken in kwestie). Daarnaast moeten aanbieders een effectieve ‘notice-and-staydown’-procedure aanbieden, waarmee rechthebbenden eventuele inbreukmakende uploads snel en gemakkelijk kunnen laten verwijderen en verwijderd houden.

De Commissie waarschuwt dat het onderbrengen van de nieuwe bepaling onder het regime van artikel 17 DSM ertoe kan leiden dat online platforms worden onderworpen aan aanvullende verplichtingen die buiten het geharmoniseerde kader van die bepaling vallen. Artikel 17 DSM is immers gebaseerd op de InfoSoc-richtlijn, die uitvoerende kunstenaars enkel voorziet van exclusieve rechten ten aanzien van de vastleggingen van hun uitvoeringen. Digitale imitaties of gemanipuleerde nabootsingen vallen daar in principe niet onder. De implementatie van het Deense wetsvoorstel zou het functioneren van de interne markt kunnen ondermijnen en tot fragmentatie kunnen leiden.

De volledige analyse is beschikbaar op www.AI-Forum.nl, waar twee nieuwe analyses per week verschijnen. U kunt deze kosteloos lezen met een proefabonnement.